جايگاه شاخص ها درنظام آموزش وپرورش

جايگاه شاخص ها درنظام آموزش وپرورش

مجيد رعنايي

مقدمه

نظام هاي آموزشي براي تحقق اهداف مشخصي تلاش مي كنند ،اما معمولا فرايند اين نظام تحت تاثير عوامل مختلفي قرار دارد كه دست يابي به اهداف مورد نظر را تحت الشعاع قرار داده و بعضا اثرات غير قابل پيش بيني بر عملكرد آن بر جاي مي گذارد .اين معضل اساسي موجب مي شود تشخيص مسير صحيح جريان هاي آموزشي و حتي چگونگي تحقق مقاصد آن با ترديد همراه شود.براي مرتفع ساختن اين مشكل ،دست اندركاران نظام هاي آموزشی ناگزیر به استفاده از ابزارهایی برای مشخص ساختن موقعیت نظام آموزشی هستند تا به این ترتیب امکان راهبری مناسب تر آن فراهم گردد.علاوه بر این لزوم اطلاع از رتبه ،کیفیت وعملکرد نظام های آموزشی سبب شد به تدریج نظام شاخص های آموزشی شکل گرفته و مسیر تکوین خود را طی نمایند.

از سوي ديگر نظام هاي آموزشي همواره با پرسش هاي متعددي رو به رو هستند كه پاسخ به آن ها مي تواند راه گشاي اين نظام ها بوده وبراي انتخاب مسير صحيح موثر باشند.در اين ميان شاخص هاي آموزشي به عنوان ابزاري براي شناخت بيشتر ،نقشي منحصر به فرد بر عهده دارند(وفادار،1385).

شاخص‌ها زماني وضعيت نظام آموزشي را به‌صورت روشن به‌تصوير مي‌كشندكه با تدوين و بررسي آن ها  ،شناخت بيش تر ودرك درست تري از موقعيت آن حاصل  شود ؛ امري كه به نوبه خود ،زمينه هاي لازم جهت انتخاب برنامه هاي مورد نياز را به وجود مي آورد تا بدين وسيله اقدام هاي مورد انتظار وبرنامه هاي آتي آن براي رفع مشكلات ،مشخص گردد .اين تشخيص ،براي بهبود وضعيت نظام آموزشي اهميتي حياتي دارد. زيرا نظام هاي آموزشي براي اثربخشي و  كارآيي بيشتر  و بهبود عملكرد خود به راهنماي عمل نياز دارند تا اطمينان حاصل نمايند كه با كيفيت خوبي به مقصد مورد نظر دست خواهند يافت.

تعريف شاخص(نشانگر) آموزشي

دایره المعارف پژوهش های آموزشی شاخص رابه این صورت تعریف می کند(( ECAFE .

«شاخص آموزشی آماره ای مرتبط با سیاست های آموزشی است که به منظور فراهم کردن  اطلاعات درباره رتبه،کیفیت و عملکرد نظام آموزشی طراحی می شود»(Encyclopedia,1992).

اداره آمار سازمان ملل متحدشاخص را این گونه تعریف می کند.شاخص ها عبارتنداز سری های یک جا(خلاصه شده )داده ها،دررابطه با برنامه های آموزشی پرداخته ونسبت به سنجش اعتبارآنها اقدام می نمایند(Porosky,1995).

شولسون و همكاران تعريف عملياتي زير را براي شاخص پيشنهاد كرده اند:شاخص يك آماره يا تركيبي از آماره هاست كه مربوط به ساختار اصلي آموزش و پرورش است و براي زمينه هاي سياست گذاري مفيدمی باشد(havelson ,Richard;and others,1991  S).

خصوصيات وویژگی هاي شاخص هاي آموزشي

یونسکو فهرست خصوصیات شاخص های آموزش وپرورش رابدین صورت ارائه کرده است الف)شاخص عبارت است ازبیان کمی که معمولاً رابطه موجود بین دو کمیت را نشان می دهد.

ب)شاخص ازاهمیت سیاستگذاری برخوردار است ومی تواند روشنگر موضوع مورد مطالعه باشد.

ج)شاخص بایک برهه از زمان مرتبط است ،یعنی هرشاخصی بایک دوره از زمان (مانند سال تحصیلی)مشخص می شود ویک مجموعه ازاین نوع شاخص می تواند روشنگر روند موضوع مورد مطالعه باشد .

د)شاخص درسطوح مختلف یک نظام می تواند مورد استفاده قراربگیرد.

ه)ارزش شاخص قراردادی است .

و)شاخص براساس داده های موجود تدوین می شود.

ز)شاخص به صورت ارزش های عددی قابل فهم وتفسیر می باشد (مشایخ ،1370).

مواردكاربردشاخص هاي آموزشي

در کتاب مشاوران یونسکو موارد کاربرد شاخص های آموزش وپرورش به شرح زيرتعریف گرديده است:

1- شاخص ها درتعریف سیاستگذاری ها به کار می روند. هدف های سیاستگذاری رابه گونه ای مشخص وروشن می توان باکمک شاخص ها بیان کرد.

2-  شاخص ها برای اعمال پیشرفت وتغییرات مورد ا ستفاده قرار می گیرند. به عبارت دیگر ،با استفاده از شاخص ها می توان مشاهده نمود آیا اهدافی که توسط سیاستگذاران وبرنامه ریزان تعیین شده است درحال تغییرپذیری است یاخیر؟

3- پژوهشگران معمولاً شاخص ها رامورد استفاده قرار می دهند واحتمالاً همان شاخص ها موردنظر برنامه ریزان نیز هست.ازاین رو،می توان ازپژوهشگران آموزشی درهرکشوری برای بدست آوردن شاخص های موردنظر یاری گرفت.

4- شاخص ها،درطبقه بندی نیزبه کار می روند. یک شاخص چون گروه خاصی رادرزمان مشخص موردنظر قرار می دهد مقایسه را امکان پذیر می سازد.

حسيني نسب (1372)موارد كاربرد شاخص هاي آموزشي را به صورت زير شرح مي دهد:

شاخص ها معیار مناسبی برای ارزشیابی هستند.با استفاده از شاخص ها می توان میزان پیشرفت ویاتاثیرطرح ها وپروژه ها رادرنیل به اهداف موسسات آموزشی مورد توجه قرارداد.برای ارزشیابی هرگونه طرحی باید معیارها والگوهای مناسبی برای اندازه گیری به کاررود. شاخص های مناسب ومعتبر معیارهای موردنظر ولازم را ارائه می دهند.

همچنین درموارد کاربرد شاخص می توان به گزاره های زیرنیزتوجه نمود.

رایج شدن شیوه های کمی ،انواع مختلف بررسی ها وتحقیقات آموزشی – اجتماعی وتوجه هرچه بیشتر به کمی نمودن کیفیت ها راه رابرای استفاده بیشتر از شاخص ها هموار نموده است .

ازشاخص ها می توان به منظور به تصویر درآوردن مسائل ومشکلات آموزش وپرورش استفاده کرد .شاخص ها قادرند تنگناهای آموزشی را به وسیله مقایسه یک موسسه آموزشی با استانداردهای کلی وپذیرفته شده ویامقایسه با موسسات مشابه تعیین نمایند. استفاده ازاین نوع شاخص ها می توانند تغییرات مناسب دربرنامه های اجرایی رامشخص نماید .

شاخص ها برای پیش بینی روند کارها مورد استفاده قرار می گیرند .آنها شرایطی را فراهم می کنند که روابط علت ومعلولی ویاآنچه راکه برنامه ریزان آموزشی باید درباره آنها کارکنند ویا اطلاعات بیشتری فراهم آورند،مشخص می نمایند. با اطلاعات حاصل از شاخص ها می توان به تنظیم اصولی برنامه های آینده پرداخت و خط مشی را تعیین نمود.

بازرگان به نقل از(Oakes,Wyatt,1986). موارد کاربرد شاخص های آموزشی را به شرح زیر می داند.

1- گزارش درباره وضعیت مدارس

2- نظارت برتغییرات عوامل نظام آموزشی درطول یک دوره زمانی

3-      تشریح عوامل وشرایط موثر بربروز تغییرات

4-      پیش بینی تغییرات احتمالی درآینده

5-      مشخص کردن نقاط قوت وضعف نظام آموزشی

6-      آگاه کردن سیاستگذاران درباره اثربخش ترین راههای بهبود نظام آموزشی

7-      آگاه کردن تصمیم گیرندگان ومدیران نظام آموزشی

8-      تعیین اهداف نظام آموزشی

باتوجه به مراتب فوق،مشاهده می شود که شاخص ها قابلیت کاربرد فراوانی رادرآموزش وپرورش یافته اند واین امر به ویژه درسال های اخیر که رقابت های علمی وآموزشی میان کشورهای مختلف دنیا رو به فزونی گذاشته است (به عنوان نمونه آزمون هایTimss)،ازاهمیت بیشتری برخوردار شده است  این امرموجب شده است که کشورهای مختلف به تعریف وتعیین حداقل های لازم درعلوم پایه برای دانش آموزان خود دست بزنند وجنبش شتابان استانداردها دربرخی ازکشورها مانندآمریکا نمونه ای از این کار می باشند(Smith and Etal,1997). بالطبع برای رسیدن به استانداردهای آموزشی ابتدا باید شاخص های آموزشی راتهیه ، تدوین وهنجاریابی نمود.

به طور خلاصه ضرورت اطلاع ازعملکرد نظام های آموزشی درسطح ملی و بین المللی،پرسش هایی به  این شرح مطرح کرده است (مشایخ، 1379).

چگونه قوت یاضعف نظام آموزشی رادرمقایسه با خودنظام درطول زمان می توان نمایان ساخت :

ابزار شفاف سازی نظام آموزشی کدام است ؟

حسابرسی کیفی نظام آموزشی وپاسخگو نمودن مدارس در ازای کیفیت آموزشی که  ارائه می دهند چگونه انجام پذیراست ؟

ويژگي هاي يك شاخص خوب:

«سوواژه» درکتاب راهنمای عملی شاخص های آموزشی،ویژگی های یک شاخص خوب را به شرح زیربیان می کند(Sauvageat,1997).

- مرتبط بودن

- قابلیت خلاصه کردن

- هماهنگی ساختاری با بقیه شاخص ها به منظور امکان تحلیل جامع نظام آموزشی

- دقت ومقایسه پذیری

- اعتماد پذیری

- نمایش میزان نزدیکی یافاصله ازتحقق یک هدف

- تشخیص موارد مساله انگیز وموقعیت های غیرقابل قبول

- تمیزپذیری برای سیاستگذاری

- ارزش گذاری درمقایسه با یک استاندارد یابازخورد درزمانهای متفاوت

انواع شاخص ها :

شاخص ها مي توانند براساس ملاك هاي متفاوتي طبقه بندي شوند. مهمترين تمايز بين انواع شاخص ها مربوط به وسعت اجزاء متغيرهايي است كه به شكل دهي يك شاخص كمك مي كند.سه شكل اصلي شاخص را مي توان به شرح زير تشخيص داد.شاخص معرف[1]،شاخص ناپيوسته [2] وشاخص تركيبي[3](عبدالهی،1381).

1- شاخص هاي معرف

شاخص معرف شكل بسيارمعمول نشانگري است كه درحال حاضر براي اهداف پژوهشي،مديريتي وبرنامه ريزي مورد استفاده قرار مي گيرد. اين نشانگر شامل يك متغيرانتخاب شده است كه منعكس كننده برخي از جنبه هاي يك نظام آموزشي است .ازجمله متغيرهايي كه اغلب به عنوان يك متغيرآموزشي انتخاب مي شود،نرخ ثبت نام در دوره ابتدايي يادوره ابتدايي،راهنمايي ومتوسطه باهم، ونيزدرصد توليد ناخالص ملي كه صرف آموزش وپرورش شده است مي باشد .

انتخاب تنها يك متغيير به عنوان نشانگر يك نظام آموزشي كاري غيرممكن تلقي مي شود،يك نظام آموزشي يك پديده فوق العاده پيچيده اي است كه مبتني بر حقايق بسيار متفاوتي مي باشد. درحقيقت بسياري از اين واقعيت ها خودشان حتي به طور مفهومي مستقل ازهم هستند. بنابراين استفاده ازنشانگر هاي معرف بايد براي برنامه ريزان،مديران اجرايي،سياستگذاران ومحققان يك شيوه بسيار نامطلوب تلقي شود.

2- شاخص تفصيلي(ناپيوسته)

دومين شكل شاخص نظام آموزشي ،شاخص تفصيلي است . به جاي انتخاب تنها يك متغير براي بيان يك مفهوم ،اين نوع نشانگر (ناپيوسته) مستلزم مشخص كردن متغيرهايي براي هريك از عوامل يا اجزاء نظام آموزشي مي باشد .دروضع مطلوب،هر متغير تعريف شده ،بايستي مستقل از ساير متغيرها باشد به گونه اي كه اطلاعات دركل مجموعه نشانگر ها تكراري نباشد . دسته نهايي بايستي تعريف فضاي نظام آموزشي رابه اتمام رسانده باشد .نشانگر هاي طبقه بندي شده چنانچه به صورت يك مجموعه ناپيوسته درآيند،هريك به تنهايي اطلاعات بسيار با  ارزشي رادرباره هريك از اجزاء نظام آموزشي دراختيار ما مي گذارند.نتيجه انجام چنين فعاليتي ،بدست آمدن فهرست طولاني ،پيچيده ونامرتبي ازمتغيرها است كه استفاده اثربخش وكارآمد ازآن غيرممكن است . توافق برسراستفاده از يك بخش از فضاي نظام آموزش،سئوالاتي رادرباره چنين نطقه ضعفي مطرح ساخته است كه پاسخگويي به آنها دشوار است . به علاوه ،اين تقريباً مسلم است كه يك مجموعه فشرده برگزيده نخواهدشد واين اطلاعات،به ويژه آنهايي كه مفاهيمي راكه ادعا مي شود بسيار مهم هستند را اندازه گيري مي كنند،بارها تكرار خواهندشد. نشانگرهايي كه ازاين طريق انتخاب شده اند،اجازه توصيف مناسبي ازيك نظام آموزشي راهمچنان كه دربخش پيشين مدنظر بود؛به ما نمي دهد.

3- شاخص  هاي تركيبي (مركب )

نوع سوم شاخص ها وتنها دسته اي كه توصيه مي شود قابل قبول تلقي شود نشانگر تركيبي است . اين شكل از نشانگر ها ازتعدادي متغيرهاي آموزشي تشكيل شده است ،تركيب نهايي«نوعي معدل» ازتمامي متغيرهايي كه وارد اين مجموعه مي شوند،تعبير مي شود.

تعيين وانتخاب يك نشانگر مركب براي نشان دادن جنبه هاي مختلف نظام آموزشي مويد پيچيدگي چنين نظامهايي است ،تعداد زيادي از جنبه هاي متمايز ازهم با وجود اين كه باهم يك دست شده اند درهريك از مفاهيم عمده نظام كه فراهم كننده توصيف چندگانه است ،تنها راهي است كه مي توان يك توصيف معقول ازآن فهم كرد. (farriss) به نقل از عبدالهی(1381) اظهار مي دارد كه ايجاد يك نشانگر مركب چيزي راتوليد مي كند كه بسيار كلي تر از اجزايي است كه ازآن تركيب يافته است .

همچنین به طورتلويحي بیان نموده كه داشتن اعتماد زياد به اطلاعاتي كه به وسيله يك متغير به تنهايي ارائه مي شود تصورنادرستي است .با اين وجود تعدادي از متغيرهاي مرتبط باهم مي توانند به كمك هم،خصوصيتي رابادرجه معقولي از دقت توصيف نمايد.

(1965،Retzalaff) به نقل از عبدالهی(1381) موافقت خود را با اين ديدگاه، با بيان اين كه يك نشانگر مركب بايد پايايي بيشتري نسبت به يك متغير منفرد داشته باشد، اظهار مي دارد.اگر چنين باشد ،يك نشانگر تركيبي ، امكان مقايسه پذيري بيشتري را از طريق فرايند قابليت جابه جايي ياقابليت جانشينی اجزاء شاخص فراهم مي سازد.

بنابراين ،يك نشانگر تركيبي،تعدادي از متغيرها رابراي ايجاد يك ارزش براي نظام آموزشی،بايكديگر جمع مي كند .چنين نشانگري درصدد تعريف مجدد حوزه ويژگي هايي كه درحال اندازه گيري شدن هستندبه طريقي كه مجموعه محاسباتي متفاوتي را معرفي مي كند ،نمي باشد .به عنوان مثال، نشانگري كه با موضوع زنان  دريك نظام آموزشي،سروكاردارد ممكن است برتعيين درصد دانش آموزان دختر درهريك از سطوح نظام آموزشي به همراه درصد معلمان زن درهردوره آموزشي تاكيد نمايد. بدين منظور شش متغيرمورد نياز است .گردآوري تمامي دانش آموزان وتمامي معلمان دريك گروه به تنهايي وسپس محاسبه درصدناخالص ازاين كل، شكل يك شاخص مركب را ايجاد نمي كند،شش متغيري كه دربالا به آن اشاره شد بايد جداگانه نگهداشته شوند زيرا بايستي آنها را جداگانه وتاحدودي به طور مستقل از ماهيت پيچيده زنان مورد بحث قرار داد.اگر چنين روشي مناسب تشخيص داده شود،بعضي از اجزاء متغيرها ممكن است حتي بسيار سنگين سنجيده شوند. بنابراين يك نشانگر تركيبي، ادغام كننده فوايدي است كه ازتعدادي از اجزا منفصل متغيرها حاصل مي شود.

نشانگرهاي تركيبي بهترين وضعيت هردو رهيافت تك متغيره وناپيوسته رادرشكل دهي نشانگر دراختيار مي گذارد.همچنان كه تعدادنسبتاً كمي ازنشانگر هاي تركيبي براي تعريف فضاي حاكم بريك نظام آموزشي مورد نياز است ،فوايد سهولت توصيف ودرك كه رهيافت معرفت[4] را چنين جذاب كرده است ،نيزحفظ مي شود.به عبارت ديگر ،باجمع آوري متغيرها ،به ويژه متغيرهايي كه ازلحاظ مفهومي شبيه هم هستند،اطلاعات مربوط به گستره وسيع فضاي حاكم نشان داده مي شود.اين ويژگي با نشانگر ناپيوسته شباهت دارد با اين تفاوت كه اين شيوه بسيار منظم تر وبسيار اقتصادي تر است(عبدالهي ،1381).

سیستم شاخص ها

باعنایت به پیچیدگی وتنوع نظام های آموزشی ،واضح است که یک شاخص اطلاعات محدودی را منتقل می کند. بنابراین نیاز به یک مجموعه سیستمی ازشاخص های آموزشی است که درپیوستگی با یکدیگر ،یک مجموعۀ معتبر را تشکیل دهند.این مجموعه تحت عنوان «سیستم شاخص ها» به کار می رود.

«سیستم شاخص ها مجموعه ای هماهنگ از شاخص هاست که وضع یک نظام را معین می کندوکاستی های آن را آشکار می سازد. باتدوین سیستم شاخص های آموزشی می توان رخسارۀ کل نظام آموزش وپرورش راتصویرکرد.»(بازرگان، 1372).

سیستم شاخص ها می تواند به عنوان ابزاری قوی  در اختیار مدیران و برنامه ریزان نظام آموزش وپرورش قرارگیرد تاآنهابتوانند به طور شفاف عملکرداین نظام ،نقاط قوت وضعف آن را مشاهده کنندوبه تصمیم گیری معقول بپردازند. با تدوین سیستم شاخص ها،سازوکارجمع آوری دقیق وکامل وجامع اطلاعات دربارۀ هر یک از اجزاء نظام آموزشی فراهم شده وزمینۀ ایجاد«نظام اطلاعات مدیریت » در آموزش وپرورش آماده می گردد.

ازیک سیستم خوب شاخص ها انتظار می رود که اطلاعات صحیح ودقیقی را به منظور نشان دادن شرایط نظام آموزش وپرورش وتوسعه آن تامین کند. شاخص های تدوین شده باید زمینۀ سیاستگذاری صحیح ودقیق آموزشی قرارگیرند ودرتدوین اهداف آموزش وپرورش وتبدیل آن به عمل کمک کننده باشند(Shavelson:1991).

برای تدوین سیستم شاخص ها درآموزش وپرورش،ابتدا باید هدف های آموزش وپرورش موردنظر قرارگرفته وتعریف شود زیرا اهداف مبنایی برای تدوین شاخص هاهستند. سپس مجموعه ای ازنشانگرها دربارۀ هریک از عناصرنظام آموزشی طراحی وتدوین می شود،آنگاه داده های لازم برای محاسبۀ شاخص های مزبور گردآوری وتحلیل می شوند.این داده ها باید درارتباط با نیازها،دقیق و به هنگام باشند.

به منظور به حداکثر رساندن استفاده ازتحلیل شاخص ها واستفاده ازآنها دربهبود فعالیت های آموزش وپرورش ،لازم است که نتایج حاصل از تحلیل شاخص ها در اختیار مجریان ومدیران آموزش وپرورش قرارداده شود تاتصمیم گیرندگان درهرسطح ،براساس آن اقدامات لازم را برای بهبود فعالیت های تربیتی انجام دهند (مشایخ ،1370).

باتوجه به مراتب فوق شاخص های نظام آموزشي  با استفاده ازرویکرد سیستمی و براساس عناصر نظام آموزشی به صورت زیر طبقه بندی می گردد(دبیرخانه شورای عالی آموزش و پرورش،1386).

*شاخص های درون داد نظام آموزشی:

به مجموعه عناصري كه درنظام آموزشی نهاده مي شود؛ درون داد مي گويند. به عبارت دیگر،درون داد نظام آموزشی مشتمل برعوامل نيروي انسانی،دانش آموز،برنامه درسي ،فضاهاي آموزشي و پرورشي امكانات و تجهيزات ،بودجه و اعتبارات،معيشت ورفاه كاركنان است.شاخص های این بخش به شرح زیر می باشد:

نیروی انسانی

نسبت دانش آموزان به كل كاركنان آموزشي- نسبت كاركنان واجد شرايط علمي و حرفه اي به كل كاركنان- میانگین سطح تحصیلات كاركنان- میانگین سنوات خدمتی كاركنان- نسبت كاركنان آموزشي به كل کارکنان- میانگین ساعات آموزش های ضمن خدمت سالانه کارکنان-- ضريب اشتغال ظاهري و واقعي كاركنان آموزشي.

  • · دانش آموز

درصد پذیرش دوره پیش دبستانی - درصد پذیرش ظاهری وواقعی جمعیت 6 ساله ها- درصد پوشش تحصیلی ظاهری و واقعی- نسبت دانش آموزان شاخه فنی وحرفه ای وکاردانش به كل دانش آموزان دوره متوسطه- سهم هر زمينه تحصيلي در شاخه هاي فني و حرفه اي و كاردانش- درصد دانش آموزان کلاس های مختلط- درصد دانش آموزان کلاس های چندپایه- نسبت دانش آموزان مدارس غير دولتي به كل دانش آموزان.

  • · برنامه درسی

میزان انطباق اهداف و سرفصل های مواد درسی با اهداف دوره های تحصیلی- میزان تناسب محتواي آموزشي و پرورشي با ویژگی ها ونیازهای دانش آموزان- میزان  تناسب محتواي آموزشي و پرورشي با نیازها و مسائل جامعه- میزان تناسب حجم محتواي آموزشي و پرورشي با زمان(ساعات)تعیین شده- نسبت كتاب هاي درسي جديد التأليف و بازنگري شده به كل كتاب هاي درسي- نسبت دروس داراي رسانه هاي كمك آموزشي به كل دروس.

  • فضاهای آموزشی وپرورشی

نسبت مدارس داراي نماز خانه به كل مدارس- نسبت دانش آموزان به کلاس های درس - ضریب بهره برداری ازکلاس هاي درس- نسبت مدارس دو نوبته به کل مدارس- نسبت مدارس مقاوم دربرابر حوادث غیرمترقبه به كل مدارس- سرانه زير بناي اردوگاه هاي فرهنگي – تربيتي و فضاهاي ورزشي

نسبت پژوهش سراهاي دانش آموزي و كانون هاي فرهنگي- تربيتي به كل دانش آموزان- درصد مدارس داراي آزمايشگاه، كارگاه و كتابخانه مستقل- نسبت مدارس استاندارد به کل مدارس.

  • · امکانات وتجهیزات

سرانه کتاب های موجود درکتابخانه های مدارس- نرخ دسترسی كاركنان ودانش آموزان به فنآوری اطلاعات وارتباطات- نسبت مدارس دارای امکانات ووسایل ورزشی استاندارد به کل مدارس- نسبت مدارس دارای امکانات بهداشتی استاندارد به کل مدارس- ميزان تناسب وسايل كارگاهي وآزمايشگاهي مدارس با محتواي آموزشي.

  • · بودجه واعتبارات

سهم بودجه آموزش وپرورش ازبودجه عمومی به تفکیک جاری وعمرانی- سهم هزینه های آموزش وپرورش از کل تولید ناخالص داخلی (G.D.P)- سرانه دانش آموزي به تفکیک دوره های تحصیلی و شاخه تحصيلي دوره متوسطه - سهم اعتبارات غیرپرسنلی ازکل اعتبارات آموزش وپرورش - سهم اعتبارات فعاليت هاي پرورشي ازکل بودجه آموزش وپرورش  - نسبت اعتبارات پژوهشی به کل اعتبارات آموزش وپرورش- سهم اعتبارات آموزش کارکنان ازکل اعتبارات آموزش وپرورش- نسبت درآمدهای حاصل ازمنابع غیردولتی به کل اعتبارات دولتی آموزش وپرورش- سهم اعتبارات جاری آموزش وپرورش عمومی ازکل بودجه جاری آموزش وپرورش

  • · معیشت ورفاه کارکنان

نسبت میانگین حقوق ماهانه کارکنان آموزش وپرورش به ميانگين حقوق ومزایای سایرکارکنان دولت- تغییرات میانگین حقوق ومزایای ماهانه کارکنان آموزش وپرورش به قیمت های جاری وثابت- ميزان بهره مندي كاركنان آموزش و پرورش از تسهيلات و خدمات رفاهي و تفريحي.

*شاخص های فرایندنظام آموزشی :

به مجموعه فعاليت ها و اقداماتي كه براي دستيابي به برون دادها انجام مي گيرد، فرايند گفته مي شود.به عبارت ديگر فرايند،گردش كار درون سيستم را نشان مي دهد وتوصيف كننده چگونگي تركيب و يا تبديل درون داد ها است. شاخص های این بخش به شرح زیر می باشد:

.

  • · مدیریت

میزان هماهنگی وانطباق برنامه هاوفعالیت های مدیران با خط مشی ها وسیاست های کلان - ميزان پايبندي به ضوابط مربوط به شرايط احراز مديران در انتخاب و انتصاب آنان- میزان موفقيت مدیران در ایجاد زمینه بروز خلاقیت ونوآوری درکارکنان- میزان رضایت دانش آموزان ،اولیاء و مراجعان ازمدیران

میزان رضایت شغلی کارکنان- میزان موفقیت مدیران درنظارت و ارزشیابی موثرومستمرعملكرد كاركنان

میزان پاسخگویی مدیران به مخاطبان- ميزان انطباق امور اجرايي با قوانين ،مقررات و دستورالعمل ها- میزان حاکمیت روابط انسانی درمحیط هاي اداري و آموزشی

  • برنامه ها وفعالیت های آموزشی وپرورشی

میزان انطباق برنامه ها و فعالیت هاي آموزشي و پرورشي با اهداف دوره های تحصیلی- میزان اهتمام مديريت به آموزش وتوسعه معارف قرآنی- میزان اهتمام مدیریت به رفع آسیب های اجتماعی دانش آموزان- ميزان استفاده معلمان از فناوري اطلاعات، ابزارها و روش هاي متناسب در فرآيند           ياددهي- يادگيري- میزان اهتمام مدیریت مدارس به برگزاری نماز جماعت و مراسم مذهبی و صبحگاهي- میزان پاسخگویی کتابخانه های مدارس به نیازهای واقعی دانش آموزان- درصد دانش آموزان استفاده کننده ازخدمات مشاوره ای و روان شناختي- میزان اهتمام مدارس به تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی دانش آموزان- ميزان مشاركت صاحب نظران، كاركنان، اولياء و دانش آموزان در طراحي و اجراي برنامه ها و فعاليت ها.

  • · برنامه ها وفعالیت های پژوهشی

نسبت کار کنان پژوهنده به کل کار کنان آموزش وپرورش- میزان کاربست یافته های پژوهشی در سطوح مختلف تصمیم سازی وتصمیم گیری- نسبت دانش آموزان پژوهنده به کل دانش آموزان- نسبت مقالات منتشر شده درنشریات معتبر داخلی وخارجی به کل پژوهش های انجام شده در آموزش وپرورش - نسبت کتاب های تالیفی وترجمه ای كاركنان به کل کارکنان- درصد اختراعات وابتکارات ثبت شده دانش آموزان وکارکنان.

*شاخص های برون داد نظام آموزشی:

برون داد به محصول و بازده سيستم اطلاق مي شود كه حاصل تعامل درون داد وفرايند است.برون داد شامل دو بخش برون داد واسطه اي(نتايج مورد انتظار سيستم در سطح خرديا نتايج در حال تكوين) و برون داد نهايي(نتايج مورد انتظارو سازمان يافته سيستم در سطح كلان) مي باشد. برون داد واسطه اي مشتمل برشاخص های ضريب كارايي دروني،نرخ قبولي،نرخ ارتقا،نرخ تكرار پايه،نرخ ترك تحصيل،نرخ فارغ التحصيلي،نرخ ماندگاري،نرخ گذر،نرخ اتلاف،نرخ باسوادي و ميانگين طول تحصيل است.برون داد نهايي ناظر بر ميزان تحقق اهداف پيش بيني شده نظام آموزشي و معيار سنجش اثر بخشي سيستم  در نظر گرفته مي شود. شاخص های برون داد نهایی به شرح زیر آمده است:

میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اعتقادی- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اخلاقی- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف علمی آموزشی - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف فرهنگی هنری - میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اجتماعی- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف زیستی- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف سیاسی- میزان دستیابی دانش آموختگان به اهداف اقتصادی.

مباني تفسيرارزش هاي شاخص

دومين طرح براي طبقه بندي نشانگر ها مبتني است بر پايه هايي براي تفسير ارزش نشانگري كه براي يك نظام آموزشي ويژه برآورد شده است ،اين مباني شامل سه دسته اندكه عبارتنداز:

1-      سايرنظامهاي آموزشي كه درنقطه زماني مشابه قرار دارند وبنابراين مقايسه هنجار مرجع (ياهم زماني[5] )

2-      همان نظام ولي درنقطه زماني متفاوت وبنابراين مقايسه خود مرجعي [6]

3-      يك نظام ايده آل بايك نظام برنامه ريزي شده واقعي— وبنابراين يك مقايسه معيارمرجع [7]

هريك از اين سه مبنا مناسب هستند البته بستگي به تفسيرمطلوب براي يك نشانگر ويژه دارد. براي برنامه ريزي اهداف ويژه در داخل يك نظام به تنهايي، مخصوصاً آنهايي كه با ارزيابي اجراي برنامه سروكاردارند مباني خود مرجع يا معيارمرجع ممكن است بسيار مفيد باشند.براي مقاصدهدايت جريان توسعه آموزشي،تفسير خود مرجع بهترين راه است.براي اهداف پژوهش هاي مقطعي ملي [8] هنجار مرجع كردن اغلب ،مباني بسيار خوبي رافراهم مي سازد. معناي تلويحي عمده كه اين سه دسته را از يكديگر متمايز مي سازد اين است كه نشانگر ها بايد به وسيله شيوه هايي شكل بگيرندكه تفسيرمطلوب راامكان پذيرنمايد. هرچندكه قضاوت درباره ارزش يك نشانگر براساس يك مبنا گاهي اوقات تفاسير ديگر را نيز امكانپذير مي سازد .چانچه نشانگر برمبناي مفهومي مناسب پايه گذاري شود،اكثراً يك تفسير روشن وبسيارمستقيم به دست مي آيد(عبدالهي ،1381).


نتیجه گیری

شاخص های آموزشی آماره هایی هستند که منعکس کننده جنبه های مهم نظام آموزش و پرورش می باشند. اما این گونه نیست که تمامی آماره های مربوط به آموزش و پرورش شاخص محسوب شوند.آماره ها هنگامی به عنوان شاخص در نظر گرفته می شوند که به مثابه یک سری ملاک یا معیار مورداستفاده قرار گیرند.شاخص ها اعم از اینکه یک آماره یا ترکیبی از آماره ها باشد به تنهایی به ندرت می توانند اطلاعات مفیدی در باره پدیده پیچیده ای همچون آموزش و پرورش فراهم نماید.برای این مهم نیاز به طراحی و تدوین مجموعه ای از شاخص ها که در پیوستگی با یکدیگر، یک مجموعه معتبر را تشکیل می دهندضروری است.سیستم شاخص ها اجزای مختلف نظام را اندازه گیری کرده و اطلاعاتی را در باره میزان اثربخشی وکارآیی دستگاه فراهم می سازد.انتظار می رود یک سیستم شاخص های آموزشی ،اطلاعات صحیح و دقیق را برای تشریح اوضاع تعلیم و تربیت و کمک به بهبود این شرایط برای سیاست گذاران و مدیران کلان  فراهم نماید.

منابع

الف) فارسی

1- بازرگان ،عباس (1380)ارزشیابی آموزشی ،انتشارات سمت.

2- حسینی نسب،داوود(1372)معرفی شاخص های آموزش عالی،فصلنامه پژوهش وبرنامه ریزی آموزش عالی،سال اول،شماره 2،تابستان.

3- فرمهيني فراهاني، محسن،(1378) فرهنگ توصيفي علوم تربيتي، تهران، اسرار دانش.

4- دبيرخانه شورای عالی آموزش و پرورش(1386)،شاخص های ارزشیابی نظام آموزش و پرورش.

5- میرزا محمدی، محمد حسن(1384)،تدوین شاخص های تربیتی دردوره آموزش عمومی،طرح پژوهشی پایان یافته، معاونت آموزش عمومی وزارت آموزش وپرورش.

6- مشایخ ،فریده (1379)دیدگاههای نو دربرنامه ریزی آموزشی،انتشارات سمت.

7- گروه مشاوران یونسکو،فرایند برنامه ریزی آموزشی،ترجمه فریده مشایخ (1369)تهران انتشارات مدرسه.

8- وفادار،صداقت ومعبودي، صمد(1385)،محاسبه وكاربرد شاخص ها در برنامه ريزي آموزشي، تهران،انتشارات پرنيان.

ب)خارجی

1-ECAFE(1972),Meeting of planners & Statistician Economic and Social Indicator (Astal / Imps/14)

2-Encyclopeadia of Educational Research(1992),Vol,2,N,Y : Macmillan publishing press.

3- Porosky E.(1984),Coordinated Evaluation of Maryland Public Post Secondary Institiution By the Maryland State Board for Higher Education and the Middle State Association of College and School:Examination of an approach to Strengthening quality,Computer Data Base on Dissertation Abstracts,university of Mariland College park

4- Sauvageot ,C (1997),Indicators For Educational Planning : A practical Guide.paris: Unesco.IIEP

5-Shavelson, R(1991),What are Educational Indicators System?

ERIC/ TM Digest ,ERIC Clearinghouse on Tests,Measurement , and Evalnation,Washington,D.c.p.p.1-5

6-Smith and Etal (1997).the Condition on Education 1997 (NC  ES  97-388).U.S.Deparment of Education,National Cenetr For Education Statistics.Washingion DC:U .S.Government Printing Office.



[1] Representative index

[2] disaggratad index

[3] Compsite index

[4] -REPRESENTATIVE APPROACH

[5] -Synchronice

[6] -Self- referenccd

[7] -criterion - referenccd

[8] -Cross –natianal research